Achtergrond illegaliteit en ongedocumenteerden*

Wie is Illegaal?
1. Iemand is illegaal in Nederland als hij/zij hier niet mag verblijven en niet terug gaat naar zijn/haar eigen land. Er zijn verschillende manieren waarop je ‘illegaal’ kunt worden:
Achtergrond-VillaVrede
Er is nooit een verblijfsvergunning aangevraagd.
Dit kan (on)bewust gedaan zijn omdat iemand bijvoorbeeld niet van plan was zich hier te vestigen, maar tijdelijk wilde gaan werken. Het kan ook zijn dat iemand hier geboren is bij ouders die illegaal verblijven. Voor beide groepen geldt dat je dan altijd al illegaal bent geweest in Nederland.
2. Iemand heeft een verblijfsvergunning aangevraagd maar heeft die niet gekregen
Vanaf het moment dat er gezegd wordt dat er geen verblijfsvergunning verstrekt wordt, moet diegene Nederland verlaten. Blijf je toch, dan word die persoon illegaal.
3.  Iemand heeft een verblijfsvergunning gehad maar deze is niet verlengd
Als iemand een verblijfsvergunning krijgt, wordt deze meestal voor een bepaalde tijd verstrekt. Na een tijdje wordt er dan opnieuw gekeken of diegene recht heeft op verblijfsvergunning. Wanneer dit niet meer zo is, bijvoorbeeld omdat land van herkomst veilig wordt geacht, wordt de verblijfsvergunning niet verlengd en wordt de persoon op dat moment ‘illegaal’.
4.  Illegaal doordat je geen keus hebt.
Regelmatig komt het voor dat de Nederlandse regering vindt dat iemand hier niet (meer) mag wonen, maar ook dat het land van herkomst de persoon niet toelaat en/of niet meewerkt bij terugkeer omdat bijvoorbeeld de persoon geen of onjuiste papieren heeft.

Wat betekent ongedocumenteerd?

In Nederland bevinden zich naar schatting 66.000-133.000 ongedocumenteerden die zich vooral in de vijf grote steden bevinden (ongeveer 5000 in Utrecht). Ongedocumenteerden zijn alle mensen in Nederland die geen verblijfsvergunning hebben. Niet iedereen uit deze groep is illegaal, omdat er een flink aantal mensen zijn die nog een procedure hebben lopen en daarom recht hebben om in Nederland te verblijven.
Ongedocumenteerden kunnen meestal geen BSN-nummer krijgen, kunnen zich niet verzekeren, mogen niet werken en hebben geen recht op sociale voorzieningen. Het gaat om een zeer diverse groep die voor een deel uit arbeidsmigranten bestaat, maar de groep omvat ook asielzoekers die geen verblijfsvergunning hebben gekregen en toeristen met verlopen visa.De meeste ongedocumenteerden (26 procent) hebben een Aziatische achtergrond. Afrikanen komen met 23 procent op de tweede plaats. Daar zijn de Afrikanen uit het noorden van het continent (Marokkanen dus ook) nog buiten gelaten. Die maken naar schatting 13 procent uit van het totale aantal illegalen. En er waren in 2009 ook nog dik 2.000 illegale Amerikanen. Goed voor 2 procent van het totaal ( van der Heijden,Cruyff, Gils (2011).
Hoewel exacte cijfers over ongedocumenteerden in Nederland moeilijk te achterhalen zijn, komt uit onderzoek naar voren dat er aanzienlijk meer mannelijke dan vrouwelijke ongedocumenteerden zijn (Engbersen 2001; van der Heiden e.a. 2006). Wat betreft de leeftijd van ongedocumenteerden blijkt de groep 21 tot 30-jarigen in heel Europa veruit de grootste groep te zijn (Van der Leur & Ilies, 2009; Castaneda, 2009).

Achtergrond1-VillaVredeLeven als ongedocumenteerde
Het leven van ongedocumenteerden is zwaar door de situatie waarin ongedocumenteerden zich bevinden, hun angst om opgepakt te worden en financiële problemen.

Ongedocumenteerden mogen niet (vrijwillig) werken en zijn voor overleven aangewezen op financiële hulp en/of zwart werk m.n. bij particulieren. Onderdak vinden is ook heel moeilijk. De meeste ongedocumenteerden hebben geen toegang tot de reguliere daklozenopvang en onderhuur is alleen mogelijk als je voldoende geld hebt. Met behulp van hulpverleningsinstanties worden soms opvang adressen geregeld voor kwetsbare ongedocumenteerden, maar er zijn ook mensen die gedwongen op straat leven.

Ongedocumenteerden zijn vaak bang op opgepakt te worden. Deze angst is zeker niet ongegrond. Vreemdelingenbewaring mag officieel als uiterst middel worden ingezet om terugkeer naar het land van herkomst te bevorderen. In de praktijk blijkt vaak dat ongedocumenteerde migranten in Nederland regelmatig zonder reden worden vastgezet in de grensdetentie (Schiphol) of in de zes locaties voor vreemdelingenbewaring (Alphen aan de Rijn, Zeist, Rotterdam, Schiphol en Maasberg). In 2012 werden  252 personen vastgezet in de grensdetentie en 5420 in locaties voor vreemdelingenbewaring (gegevens Dienst Justitiële Inrichtingen) omdat ze het land niet in mogen, of juist het land moeten verlaten. Hieronder bevinden zich tientallen kinderen. Vreemdelingendetentie mag duren zolang er ‘zicht is op uitzetting’. Kinderen mogen maximaal 2 weken in vreemdelingendetentie blijven. Sinds 1 maart 2014 is er een nieuwe regel bijgekomen.
De vreemdelingenpolitie en de Koninklijke Marechaussee kunnen nu in het kader van het onderzoek naar de identiteit van een vreemdeling, voortaan zonder toestemming van de bewoner een woning doorzoeken.

Basisrechten ongedocumenteerden
Ongedocumenteerden hebben volgens Nederlandse en Europese verdragen recht op juridische bijstand, medisch noodzakelijke zorg en, voor kinderen tot 18 jaar, recht (plicht) op scholing.
Sinds 1998 kunnen ongedocumenteerden zich niet meer verzekeren tegen ziektekosten, maar zorgverleners moeten medisch noodzakelijke hulp bieden. Dit betekent dat alle zorg (geen tandzorg) die volgens een arts medisch noodzakelijk is voor het welzijn van de patiënt, geboden moet worden.Zo nodig worden de kosten van de zorg door het Nederlands Zorginstituut (NZi) (voorheen CVZ) weer grotendeels vergoed.
De gezondheidssituatie van ongedocumenteerden is slecht doordat zij laat of niet hulp vragen. Bovendien zijn vele (psychisch) getekend door hun ervaringen in land van herkomst en/of het leven als ongedocumenteerde in Nederland. Sinds 1 januari 2014 zijn onverzekerden verplicht een eigen bijdrage van 5 euro per medicijn te betalen. Deze nieuwe regel zorgt voor veel problemen en er is een sterke lobby mede vanuit Utrechtse gemeenteraad om deze regel ongedaan te maken.


* Gebaseerd op verschillende websites, artikelen en ervaringen van ongedocumenteerden.